अध्याय 6 · श्लोक 26

स्पष्टीकरण

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण ध्यानयोगाच्या अभ्यासादरम्यान मनाच्या प्रवृत्तींवर नियंत्रण ठेवण्याची प्रक्रिया स्पष्ट करत आहेत. येथे तो ध्यानावस्थेत मनाची चंचलता आणि अस्थिरता नियंत्रित करण्याविषयी बोलत आहे. श्लोकाचा अर्थ : "यतो यतो निश्चलति मनश्राञ्चलम्स्थिरम्" - ध्यान करताना मन जेव्हा चंचल होते आणि स्थिरतेपासून दूर जाते, तेव्हा ते मन त्याच्या चंचलतेकडे, चंचलतेकडे झुकत असल्याचे द्योतक आहे. “ततस्ततो नियमयितदातमन्येव वशम् नयेत्” – अशा वेळी साधकाने आपल्या मनावर पुन्हा ताबा ठेवला पाहिजे आणि त्याला आत्म्याच्या नियंत्रणाखाली आणण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. याचा अर्थ असा की ध्यानाच्या सरावात मनाला वारंवार नियंत्रणात आणून त्यावर लक्ष केंद्रित करावे लागते. स्पष्टीकरण: ध्यान योगामध्ये, चंचल मन ही एक सामान्य समस्या आहे, जी अभ्यासकाने समजून घेतली पाहिजे आणि नियंत्रित करायला शिकले पाहिजे. जेव्हा जेव्हा मन स्थिरता गमावून इकडे-तिकडे भटकते तेव्हा साधकाने त्याला त्याच्या ध्येयाकडे परत आणण्याची काळजी घेतली पाहिजे. या प्रक्रियेसाठी सतत सराव आणि संयम आवश्यक असतो. प्रत्येक वेळी जेव्हा मन भरकटते तेव्हा साधकाने ते पुन्हा जागृतीमध्ये आणले पाहिजे आणि आत्म्याला शरण गेले पाहिजे, जेणेकरून ध्यान अवस्थेत स्थिरता टिकून राहते.