अध्याय 3 · श्लोक 6

स्पष्टीकरण

हा श्लोक कर्मयोगाच्या 3 व्या अध्यायातील श्लोक 6 मध्ये आहे. यामध्ये भगवान श्रीकृष्ण कर्मयोगाचे तत्व स्पष्ट करतात. या श्लोकात भगवंत म्हणतात की जो मनुष्य आपल्या शारीरिक अवयवांना (शरीराचे अवयव) नियंत्रणात ठेवतो, परंतु आपल्या मनाद्वारे इंद्रिय वस्तूंची कल्पना करत राहतो, त्याला वास्तविक मित्याचरक (असत्य आचरण) म्हणतात. या श्लोकाचा अर्थ असा आहे: कर्मेंद्रियानि संयम: जो व्यक्ती आपल्या कर्मेंद्रिये (जसे डोळे, कान, हात, पाय इ.) नियंत्रित करतो आणि त्यांच्या क्रियाकलापांवर नियंत्रण ठेवतो. या अस्ते मनसा स्मरण: पण त्याचे मन इंद्रिय वस्तूंबद्दल (सुख) विचार आणि कल्पना करत राहते. इंद्रियार्थनविमुधात्मा: एक व्यक्ती जी केवळ बाह्यतः नियंत्रण दर्शवते, परंतु प्रत्यक्षात इंद्रिय वस्तूंच्या इच्छेमध्ये आणि कल्पनेत गुंतलेली असते. मित्याचरः सा उच्यते: या प्रकारची व्यक्ती प्रत्यक्षात लबाड असते, म्हणजेच तो केवळ दिखाव्यासाठी वागत असतो आणि त्याच्या वास्तविक पात्रात काहीही तथ्य नसते. या श्लोकाद्वारे भगवान श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की केवळ बाह्य आचरणाची शुद्धता पुरेशी नाही तर व्यक्तीने आंतरिक सुद्धा शुद्ध आणि नियंत्रित असले पाहिजे. खरा साधक तोच असतो जो आपले मन आणि इंद्रियांना योग्य दिशेने लागू करतो, आणि केवळ बाह्य नियंत्रणाद्वारे नाही.