अध्याय 2 · श्लोक 68

स्पष्टीकरण

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनला समजावून सांगत आहेत की ज्या व्यक्तीने आपल्या इंद्रियांवर पूर्णपणे नियंत्रण ठेवले आहे, त्याची बुद्धी स्थिर आणि अचल आहे. येथे अर्जुनासाठी "महाबाहो" हा शब्द वापरण्यात आला आहे, यावरून त्याचे सामर्थ्य आणि शौर्य दिसून येते. “इंद्रियानिंद्रियर्थेभ्य” म्हणजे इंद्रियांच्या वस्तू. आपली इंद्रिये (जसे डोळे, कान, नाक, जीभ, त्वचा) नेहमी त्यांच्या संबंधित वस्तूंकडे आकर्षित होतात. डोळ्यांना सुंदर दृश्ये पहायची असतात, कानांना गोड आवाज ऐकायचे असतात. या इंद्रियांचे स्वरूप असे आहे की ते बाह्य जगाच्या सुखाकडे ओढले जातात. "निगृहितानि सर्वसाः" म्हणजे पूर्णपणे संयमित. जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांवर पूर्णपणे नियंत्रण ठेवतो तो इंद्रियांच्या वस्तूंशी संलग्न नसतो. तो इंद्रियांच्या वासनांचा गुलाम होत नाही किंवा त्यांच्या प्रभावाखाली वाहत नाही. “प्रज्ञा प्रतिष्ठा” म्हणजे अशा व्यक्तीची बुद्धी स्थिर आणि दृढ असते. त्याची तर्कशुद्धता, ज्ञान आणि समज पूर्णपणे स्थिर होते आणि व्यक्ती खऱ्या ज्ञानाकडे आणि आत्मसाक्षात्काराकडे वाटचाल करते. अशा प्रकारे, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनला शिकवत आहेत की आत्म-नियंत्रण आणि इंद्रियांवर नियंत्रण हे आत्म-ज्ञान मिळविण्याचे एक प्रमुख साधन आहे. जेव्हा आपली इंद्रिये शांत आणि नियंत्रित असतात, तेव्हा आपली बुद्धी देखील स्थिर होते आणि आपल्याला जीवनाचा खरा उद्देश समजू शकतो.