अध्याय 18 · श्लोक 40

स्पष्टीकरण

श्लोक 40 मध्ये, भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले आहे की पृथ्वीवर, आकाशात, देवतांमध्ये किंवा निसर्गाच्या तीन प्रकारांच्या (सत्त्व, रजस आणि तम) पलीकडे कोणतेही अस्तित्व नाही. या श्लोकाद्वारे सांगितले आहे की संपूर्ण विश्वातील कोणतीही वस्तू, व्यक्ती किंवा घटक या तीन गुणांपासून मुक्त असू शकत नाहीत. हे तीन गुण - सत्व (ज्ञान आणि शुद्धता), रज (कृती आणि इच्छा), आणि तम (अज्ञान आणि आळस) - हे निसर्गाचे मूलभूत घटक आहेत आणि प्रत्येक सत्त्वावर त्यांचा काही प्रभाव आहे. याचा अर्थ ब्रह्मा (सृष्टीचा निर्माता), विष्णू (संरक्षणकर्ता) आणि शिव (संहारक) हे गुण देखील या तीन गुणांपासून मुक्त नाहीत. प्रत्येक जीव, प्रत्येक पदार्थ आणि प्रत्येक परिस्थिती या गुणांनी प्रभावित आहे आणि अशा प्रकारे हे गुण विश्वाच्या वास्तवाचा भाग आहेत. या श्लोकाद्वारे हे देखील समजले आहे की जोपर्यंत मनुष्य हे गुण ओळखत नाही आणि नियंत्रित करत नाही तोपर्यंत त्याला पूर्णपणे मुक्त होणे आणि आत्मज्ञान प्राप्त करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे, हा श्लोक निसर्गाच्या गुणांची अत्यावश्यकता आणि त्यांच्याशिवाय कोणत्याही अस्तित्वाच्या अस्तित्वाची अशक्यता स्पष्ट करतो.