अध्याय 14 · श्लोक 13

स्पष्टीकरण

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला तमोगुणाची लक्षणे सांगत आहेत. तमोगुण हा निसर्गाच्या तीन गुणांपैकी (सत्त्व, रजस, तम) एक गुण आहे, ज्यामुळे अज्ञान, आळस आणि निष्काळजीपणा येतो. “अप्रकाशा” म्हणजे प्रकाशाचा अभाव, म्हणजे अज्ञान. जेव्हा तमोगुण वाढतो तेव्हा अज्ञानाचा अंधार माणसाच्या बुद्धीला आणि विवेकाला व्यापतो, त्यामुळे त्याला योग्य-अयोग्याचे भान राहत नाही. “अप्रवृत्ती” म्हणजे कर्तव्य पार पाडण्यात अनास्था किंवा निष्क्रियता. तमोगुणाने प्रभावित व्यक्ती आपले कर्तव्य पार पाडण्यात उदासीन होते आणि आळसात मग्न राहते. "प्रमाद" म्हणजे निष्काळजीपणा किंवा निष्काळजीपणा आणि "मोह" म्हणजे भ्रम. तमोगुण वाढल्याने व्यक्तीमध्ये गोंधळ निर्माण होतो आणि तो आपल्या जीवनाच्या योग्य मार्गापासून दूर जातो. तो व्यर्थ प्रयत्न आणि आसक्तीत अडकतो, त्यामुळे त्याची प्रगती थांबते आणि संसाराच्या दु:खात तो अडकतो. अशाप्रकारे, या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की जेव्हा तमोगुण प्रबळ होतो, तेव्हा माणसाच्या मनात अज्ञान, निष्क्रियता, आळस आणि संभ्रम निर्माण होतो. हे समजून अर्जुनाने तमोगुण टाळण्याचा प्रयत्न करावा.