अध्याय 13 · श्लोक 8

स्पष्टीकरण

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णाने ज्ञानाच्या काही महत्त्वाच्या घटकांचे वर्णन केले आहे. इंद्रियार्तेषु वैराग्यम् म्हणजे इंद्रियांच्या वस्तूंपासून अलिप्तता किंवा त्यांच्याशी आसक्ती नसणे. म्हणजेच जगाच्या सुखांबद्दल अनास्था बाळगणे. इंद्रिये ही आपल्या शरीराची ती उपकरणे आहेत जी बाह्य जगाशी जोडण्याचे माध्यम बनतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती या इंद्रियांच्या सुख-दुःखांपासून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करते, त्यांचा प्रभाव न पडता, तो खऱ्या ज्ञानाकडे वाटचाल करतो. अन्नकंकर एव च म्हणजे अहंकाराचा अभाव. अहंकार ही अशी भावना आहे ज्यामध्ये एखादी व्यक्ती स्वतःला इतर सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ समजते आणि त्याचे अस्तित्व इतरांपेक्षा वेगळे समजते. हा श्लोक अहंकार सोडण्याबद्दल बोलतो, कारण तो आध्यात्मिक विकासातील सर्वात मोठा अडथळा आहे. जनमृत्युजराव्याधिदुःखदोषनुदर्शनम् म्हणजे जन्म, मृत्यू, म्हातारपण आणि रोग या सर्व दु:खांचा आणि दोषांचा वारंवार विचार करणे. जन्मापासून मृत्यूपर्यंत जीवनाच्या विविध टप्प्यांवर दु:ख अनुभवणे स्वाभाविक आहे. या दु:खांचा वारंवार विचार करून माणूस जगाच्या आसक्तीतून मुक्त होऊन अंतिम सत्याच्या शोधात पुढे जाऊ शकतो. थोडक्यात: या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांसारिक सुखांपासून दूर जाणे, अहंकाराचा त्याग करणे आणि जीवनातील अपरिहार्य दुःखांवर चिंतन करणे हीच खरी ज्ञानाची वैशिष्ट्ये असल्याचे सांगितले आहे. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीमध्ये हे गुण असतात तेव्हा तो आत्मसाक्षात्काराकडे प्रगती करतो.