अध्याय 13 · श्लोक 7

स्पष्टीकरण

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेले गुण आणि आचरण वर्णन केले आहे. हा श्लोक 13 व्या अध्यायाच्या "निसर्ग, मनुष्य आणि चेतना" च्या संदर्भात आहे, ज्यामध्ये हे सांगितले आहे की एखाद्या व्यक्तीने कोणते गुण पाळले पाहिजेत जेणेकरून त्याला खरे ज्ञान मिळू शकेल. अमानित्वादंभित्वम्: येथे 'अमानितत्वम्' म्हणजे श्रेष्ठत्वाचा अभाव, म्हणजेच स्वतःला श्रेष्ठ किंवा श्रेष्ठ समजण्याची भावना नसणे. 'अदमभित्वम्' म्हणजे दाखवणे नाही. स्वतःचे गुण आणि क्षमता दाखवून इतरांवर प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न करू नये. अहिंसा : हा सद्गुण सर्व प्रकारच्या हिंसेपासून दूर राहण्यास शिकवतो. केवळ शारीरिक हिंसेनेच नव्हे तर मानसिक व शाब्दिक हिंसेतूनही कोणाचे मन दुखावले जाऊ नये, अशी भावना असली पाहिजे. क्षिती: येथे क्षमा करण्याचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे, याचा अर्थ इतरांच्या चुका माफ करणे. क्षमा केल्याने माणसाच्या मनाला शांती आणि स्थिरता येते. आर्जवम्: याचा अर्थ साधेपणा आणि सत्यता. जीवनात माणसाने कोणतीही फसवणूक न करता सत्य आणि सरळ असावे. आचार्योपस्नम : गुरूंची सेवा करणे आणि त्यांच्यावर आदरभाव ठेवणे याला 'आचार्योपस्नम' म्हणतात. गुरूंच्या ज्ञानाचा आणि शिकवणुकीचा आदर करणे आणि त्यांचे पालन करणे आवश्यक आहे. शौचम: येथे शुद्धीकरणाच्या दोन पैलूंचे वर्णन केले आहे - बाह्य आणि अंतर्गत शुद्धीकरण. बाह्य शुद्धीकरण म्हणजे शरीर, कपडे, वातावरण स्वच्छ ठेवणे. आंतरिक शुद्धीकरण म्हणजे मन आणि अंतःकरणास आसक्ती, द्वेष आणि कपट यांसारख्या दुर्गुणांपासून मुक्त ठेवणे. स्थैर्यम: मन आणि शरीराची स्थिरता. जीवनातील अडचणींना तोंड देऊन संयम बाळगणे आणि ध्येयाकडे स्थिर राहणे याला 'स्थैर्यम्' म्हणतात. आत्मा विनिग्रह: मन, इंद्रिये आणि शरीरावर नियंत्रण असणे. वासना आणि वासनांवर नियंत्रण ठेवून आत्मनियंत्रण करणे. या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की हे सर्व गुण ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक आहेत. या गुणांचे पालन केल्याने मनुष्य आपल्या जीवनात खरे ज्ञान प्राप्त करू शकतो आणि भगवंताच्या साक्षात्काराच्या मार्गावर पुढे जाऊ शकतो.