અધ્યાય 7 · શ્લોક 4

ભાષ્ય

ભગવાન હવે પોતાના સ્વરૂપના બે મુખ્ય પાસાં – પ્રકૃતિ (જડ) અને પુરુષ (ચેતન) – નું વર્ણન શરૂ કરે છે. પ્રથમ તેઓ પોતાની 'અપરા' (નિમ્ન, જડ) પ્રકૃતિ વિશે જણાવે છે. 'ભૂમિઃ, આપઃ, અનલઃ, વાયુઃ, ખમ્' – પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ (આ પાંચ મહાભૂતો) 'મનઃ, બુદ્ધિઃ એવ ચ, અહંકારઃ' – તથા મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર (આ ત્રણ સૂક્ષ્મ તત્ત્વો) – 'ઇતિ ઇયં મે પ્રકૃતિઃ અષ્ટધા ભિન્ના' – આ પ્રમાણે મારી પ્રકૃતિ આઠ પ્રકારે વિભાજિત થયેલી છે. આ આઠ તત્ત્વો મળીને ભગવાનની જડ, ભૌતિક શક્તિનું નિર્માણ કરે છે, જે સમગ્ર દૃશ્ય જગતનો આધાર છે.