અધ્યાય 4 · શ્લોક 38

ભાષ્ય

જ્ઞાનની સર્વોચ્ચ પવિત્રતા અને તેને પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા દર્શાવવામાં આવી છે. 'ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે' – ખરેખર, આ સંસારમાં જ્ઞાન (આત્મજ્ઞાન) જેવું પવિત્ર કરનારું બીજું કંઈ પણ નથી. ગંગાજળ, તીર્થયાત્રા, યજ્ઞ, દાન, તપ વગેરે સાધનો પણ ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે, પરંતુ અજ્ઞાનરૂપી મૂળ મલિનતાનો નાશ તો માત્ર જ્ઞાન દ્વારા જ થાય છે. જ્ઞાન સર્વ પાપો અને સંસ્કારોનો નાશ કરી આત્માને તેના શુદ્ધ સ્વરૂપમાં પ્રગટ કરે છે. 'તત્ સ્વયં યોગસંસિદ્ધઃ કાલેન આત્મનિ વિન્દતિ' – તે જ્ઞાનને 'યોગસંસિદ્ધઃ' (કર્મયોગ અથવા ધ્યાનયોગ દ્વારા જેનું ચિત્ત શુદ્ધ અને એકાગ્ર થઈ ગયું છે તે) પુરુષ 'કાલેન' (પરિપક્વ સમયે, જ્યારે સાધના ફળે છે ત્યારે) 'સ્વયમ્ આત્મનિ' (પોતાના અંતઃકરણમાં જ) 'વિન્દતિ' (પ્રાપ્ત કરે છે, અનુભવે છે). જ્ઞાન બહારથી આવતું નથી, પરંતુ સાધના દ્વારા અંતઃકરણ શુદ્ધ થતાં તે સ્વયં પ્રગટ થાય છે.