અધ્યાય 3 · શ્લોક 34

ભાષ્ય

અગાઉના શ્લોકમાં કહ્યું કે પ્રકૃતિ (સ્વભાવ) બળવાન છે. તો પછી તેના પર વિજય કેવી રીતે મેળવવો? તેનો ઉપાય અહીં બતાવ્યો છે. સ્વભાવ મુખ્યત્વે રાગ અને દ્વેષ દ્વારા પ્રગટ થાય છે. દરેક ઇન્દ્રિયને પોતાના વિષય પ્રત્યે કાં તો ગમો (રાગ) હોય છે અથવા અણગમો (દ્વેષ) હોય છે. જેમ કે, આંખને સુંદર દૃશ્ય ગમે છે, કાનને મધુર સંગીત ગમે છે (રાગ); અને તેનાથી વિપરીત વસ્તુઓ પ્રત્યે અણગમો થાય છે (દ્વેષ). આ રાગ-દ્વેષ જ આપણને કર્મોમાં પ્રવૃત્ત કરે છે અને બંધનમાં નાખે છે. ભગવાન કહે છે કે સાધકે આ રાગ-દ્વેષના આવેગોને વશ થવું ન જોઈએ. વિવેકબુદ્ધિથી તેમને ઓળખીને તેમનાથી દૂર રહેવું જોઈએ. કારણ કે આ રાગ-દ્વેષ જ આધ્યાત્મિક ઉન્નતિના માર્ગમાં મોટા શત્રુઓ ('પરિપન્થિનૌ') છે. તેમને જીતવાથી સ્વભાવ પર નિયંત્રણ આવે છે.