અધ્યાય 3 · શ્લોક 33

ભાષ્ય

આ શ્લોકનો અર્થ ઘણીવાર ખોટી રીતે લેવાય છે કે 'સ્વભાવ બદલાતો નથી, તેથી પ્રયત્ન કરવો નકામો છે'. પરંતુ અહીં ભગવાનનો કહેવાનો આશય એ છે કે દરેક જીવનો પોતાનો એક મૂળભૂત સ્વભાવ (પ્રકૃતિ) હોય છે, જે તેના પૂર્વજન્મના સંસ્કારોથી બનેલો હોય છે. મોટાભાગના લોકો, અને અમુક અંશે જ્ઞાની પણ, પોતાના આ સ્વભાવને વશ થઈને જ વર્તે છે. બળજબરીથી ઇન્દ્રિયોને દબાવવાનો પ્રયત્ન ('નિગ્રહ') લાંબો સમય ટકતો નથી, કારણ કે સ્વભાવ ફરીથી ઉથલો મારે છે. આનો અર્થ એ નથી કે પ્રયત્ન છોડી દેવો, પણ એ છે કે સ્વભાવને એકદમ દબાવવાને બદલે તેને સમજવો અને ધીરે ધીરે શુદ્ધ કરવો જોઈએ. નિષ્કામ કર્મયોગ અને જ્ઞાનના અભ્યાસ દ્વારા પ્રકૃતિને બદલી શકાય છે, પરંતુ તે સહજતાથી થવું જોઈએ, હઠાગ્રહથી નહીં. આગલા શ્લોકમાં આનો ઉપાય બતાવ્યો છે.