અધ્યાય 17 · શ્લોક 16
મનઃ પ્રસાદઃ સૌમ્યત્વં મૌનમાત્મવિનિગ્રહઃ ।
ભાવસંશુદ્ધિરિત્યેતત્તપો માનસમુચ્યતે ॥૧૬॥
અર્થ
મનની પ્રસન્નતા, સૌમ્યતા (શાંત ભાવ), મૌન (મનનું સંયમ, વ્યર્થ ચિંતનનો અભાવ), આત્મસંયમ (મનોનિગ્રહ), (અને) ભાવની શુદ્ધિ (અંતઃકરણની નિર્મળતા) – આ માનસિક તપ કહેવાય છે.(૧૬)
(નોંધ: શ્લોકનું ભાષાંતર સુધાર્યું છે.)
ભાષ્ય
ત્રીજું અને સૌથી મહત્વનું તપ માનસિક છે: `માનસમ્ તપઃ ઉચ્યતે` (મનનું તપ કહેવાય છે) તે જેમાં: `મનઃપ્રસાદઃ` (મનની સ્વચ્છતા, પ્રસન્નતા, શાંતિ), `સૌમ્યત્વમ્` (મનમાં સૌમ્ય, શાંત, અક્રૂર ભાવ), `મૌનમ્` (મનને વ્યર્થ સંકલ્પ-વિકલ્પોથી રોકવું, આત્મચિંતનમાં સ્થિર કરવું), `આત્મવિનિગ્રહઃ` (મનનો સંપૂર્ણ નિગ્રહ, તેને વિષયોમાંથી પાછું ખેંચવું) અને `ભાવસંશુદ્ધિઃ` (અંતઃકરણના ભાવોની શુદ્ધિ, કપટ, દ્વેષ વગેરેનો ત્યાગ) હોય. `ઇતિ એतत्` (આ બધું) માનસિક તપ છે. મનને શુદ્ધ, શાંત, સ્થિર અને પવિત્ર બનાવવું એ જ તપનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે.
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.