અધ્યાય 16 · શ્લોક 1

ભાષ્ય

સોળમા અધ્યાયના પ્રારંભમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દૈવી સંપત્તિ (દૈવી ગુણો) અને આસુરી સંપત્તિ (આસુરી દુર્ગુણો) નું વર્ણન કરે છે. આ ગુણો મનુષ્યના સ્વભાવ અને વર્તનને ઘડે છે અને તેની આધ્યાત્મિક ગતિ નક્કી કરે છે. પ્રથમ ત્રણ શ્લોકોમાં દૈવી સંપત્તિના કુલ છવ્વીસ લક્ષણો ગણાવ્યા છે. આ શ્લોકમાં પ્રથમ નવ લક્ષણો છે: (૧) `અભયમ્` (સંપૂર્ણ નિર્ભયતા, ખાસ કરીને પરમાત્મા સિવાય કોઈથી ન ડરવું), (૨) `સત્ત્વસંશુદ્ધિઃ` (અંતઃકરણની, ચિત્તની નિર્મળતા, કપટ રહિતતા), (૩) `જ્ઞાનયોગવ્યવસ્થિતિઃ` (જ્ઞાન એટલે કે શાસ્ત્રજ્ઞાન અને યોગ એટલે કે આત્મ-અનુભવમાં દૃઢ નિષ્ઠા), (૪) `દાનમ્` (પોતાની શક્તિ અનુસાર શુદ્ધ ભાવે અન્ન, વસ્ત્ર, ધન વગેરેનું દાન કરવું), (૫) `દમઃ` (બાહ્ય ઇન્દ્રિયોનો સંયમ), (૬) `યજ્ઞઃ ચ` (શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી દેવપૂજન, યજ્ઞ કરવા), (૭) `સ્વાધ્યાયઃ` (વેદ-શાસ્ત્રોનું પઠન-પાઠન, મનન), (૮) `તપઃ` (શરીર, વાણી અને મનને કષ્ટ આપીને ધર્મ પાલન કરવું) અને (૯) `આર્જવમ્` (મન, વાણી અને કર્મમાં સરળતા, નિષ્કપટતા).