अध्याय 14 · श्लोक 8

स्पष्टीकरण

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानाची पद्धत समजावून सांगत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात, "हे अर्जुन! सर्व देहभान असलेल्या लोकांना मोहित करणारी अज्ञानाची पद्धत (जे शरीराला आपले खरे स्वरूप मानतात) अज्ञानातून जन्माला येतात हे जाणून घ्या." येथे 'अज्ञान' म्हणजे खऱ्या ज्ञानाचा अभाव, ज्यामुळे माणूस आपला खरा आत्मा विसरतो आणि भौतिक शरीरालाच आपले सर्वस्व मानू लागतो. तमोगुणाचे स्वरूप अज्ञान आणि गोंधळ आहे आणि त्याचे कार्य आत्म्याला गोंधळात टाकणे आहे. हा गुण माणसाला आळशी, निष्काळजी आणि खूप झोपायला लावतो. प्रमद म्हणजे इंद्रियांचे आणि मनाचे निरुपयोगी प्रयत्न, जे माणसाला त्याच्या कर्तव्यापासून आणि ध्येयांपासून वळवतात. याचा परिणाम असा होतो की ती व्यक्ती अनावश्यक आणि हानिकारक कामांमध्ये गुंतते. आळस म्हणजे कर्तव्याप्रती अनास्था आणि निष्क्रियता. हे व्यक्तीला कठोर परिश्रम करण्यापासून प्रतिबंधित करते आणि त्याला निष्क्रिय आणि असंवेदनशील बनवते. झोप ही जास्त झोपण्याची प्रवृत्ती आहे, ज्यामुळे व्यक्ती मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या निस्तेज बनते. तमोगुण व्यक्तीला या तिन्हींद्वारे बांधून ठेवतो आणि त्याला आत्म्याच्या प्रगतीकडे जाण्यापासून रोखतो. हा गुण माणसाला भ्रम आणि अज्ञानात अडकवून ठेवतो, ज्यामुळे तो संसाराच्या भौतिक सुखांमध्ये मग्न राहतो आणि वास्तविक ज्ञानापासून वंचित राहतो. अशाप्रकारे श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावत आहेत की तमोगुण आत्म्याला अज्ञान, निष्काळजीपणा, आळस आणि निद्रा यांच्या बंधनात बांधतो, ज्यामुळे त्याला आत्म्याच्या वास्तविक स्वरूपाचे ज्ञान होत नाही. म्हणून तमोगुणापासून मुक्ती मिळवण्यासाठी माणसाने ज्ञान आणि सद्गुणांकडे झुकले पाहिजे.