अध्याय 1 · श्लोक 13

स्पष्टीकरण

या श्लोकात महाभारत युद्धाच्या प्रारंभाचे वर्णन केले आहे. जेव्हा दोन्ही सैन्य युद्धासाठी सज्ज झाले तेव्हा विविध प्रकारची वाद्ये वाजवून युद्ध घोषित केले गेले. या वाद्यांमध्ये शंखा, भेरी (मोठ्या ड्रमचा एक प्रकार), पानव (लहान ड्रम), अनक (ढोलकी) आणि गोमुख (शिंगाचे वाद्य) यांचा समावेश होता. या सर्व वाद्यांचा एकत्रित आवाज खूप खोल आणि गुंजत होता. हा आवाज युद्धाचे वातावरण आणखीनच भयावह बनवत होता आणि दोन्ही सैन्यांमधील मोठ्या युद्धाचा इशारा देत होता. युद्ध हा केवळ शारीरिक संघर्ष नसून त्यामध्ये मानसिक आणि भावनिक तयारीलाही खूप महत्त्व आहे, हेही या श्लोकातून दिसून येते. युद्धाच्या तयारीसाठी वाजवलेल्या या वाद्यांच्या आवाजामुळे सैनिकांचे मनोबल उंचावण्यास मदत झाली आणि युद्धाची परिस्थिती गंभीर झाली. हा आवाज दोन्ही बाजूंच्या सैनिकांना त्यांच्या कर्तव्याची आणि युद्धाच्या महत्त्वाची आठवण करून देणार होता.