અધ્યાય 5 · શ્લોક 9

ભાષ્ય

આ બે શ્લોકોમાં, તે યોગયુક્ત તત્ત્વજ્ઞાનીની આંતરિક દૃષ્ટિનું વર્ણન છે, જે તેને કર્મોથી અલિપ્ત રાખે છે. 'યુક્તઃ તત્ત્વવિત્' – યોગમાં સ્થિત થયેલો અને તત્ત્વને જાણનાર પુરુષ, 'પશ્યન્' (જોતાં), 'શૃણ્વન્' (સાંભળતાં), 'સ્પૃશન્' (સ્પર્શ કરતાં), 'જિઘ્રન્' (સૂંઘતાં), 'અશ્નન્' (ખાતાં), 'ગચ્છન્' (ચાલતાં), 'સ્વપન્' (સૂતાં), 'શ્વસન્' (શ્વાસ લેતાં), 'પ્રલપન્' (બોલતાં), 'વિસૃજન્' (મળ-મૂત્રનો ત્યાગ કરતાં), 'ગૃહ્ણન્' (ગ્રહણ કરતાં), 'ઉન્મિષન્ નિમિષન્ અપિ' (આંખો ખોલતાં અને બંધ કરતાં) – આ બધી શારીરિક અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ કરતો હોવા છતાં, તે 'ન એવ કિંચિત્ કરોમિ ઇતિ મન્યેત' – 'હું કંઈ જ કરતો નથી' એમ જ દૃઢપણે માને છે. શા માટે? કારણ કે તે 'ધારયન્' (એવી ધારણા રાખે છે, એવું સમજે છે) કે 'ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્તે' – ઇન્દ્રિયો જ પોતપોતાના વિષયોમાં વર્તી રહી છે. તે જાણે છે કે આત્મા તો અસંગ, અકર્તા અને સાક્ષી માત્ર છે. બધી ક્રિયાઓ પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા ઇન્દ્રિયો અને શરીરમાં થઈ રહી છે. આ સાક્ષીભાવ અને અકર્તાપણાની દૃઢ નિષ્ઠા જ તેને કર્મોના બંધનથી મુક્ત રાખે છે.