અધ્યાય 5 · શ્લોક 28

ભાષ્ય

અહીં ભગવાન ધ્યાનયોગની પ્રક્રિયા અને તેના દ્વારા મુક્તિનો માર્ગ સંક્ષેપમાં બતાવે છે. 'બાહ્યાન્ સ્પર્શાન્ બહિઃ કૃત્વા' – બહારના સ્પર્શોને (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ જેવા વિષયોના ચિંતનને) મનમાંથી બહાર કાઢીને (વૈરાગ્ય દ્વારા), 'ચક્ષુઃ ચ એવ ભ્રુવોઃ અન્તરે (કૃત્વા)' – અને દૃષ્ટિને બંને ભ્રમરોની વચ્ચે સ્થિર કરીને (અથવા નાકના અગ્રભાગ પર, જેથી મન ભટકે નહીં), 'નાસાભ્યન્તરચારિણૌ પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા' – નાસિકાની અંદર ચાલનારા પ્રાણ (બહાર જતો શ્વાસ) અને અપાન (અંદર આવતો શ્વાસ) વાયુને સમાન કરીને (કુંભક પ્રાણાયામ દ્વારા શ્વાસને શાંત અને સમ કરીને), 'યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિઃ' – જેણે ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિને વશમાં કરી લીધાં છે, 'મોક્ષપરાયણઃ મુનિઃ' – જે મોક્ષને જ પરમ લક્ષ્ય માનનારો મુનિ (મનનશીલ સાધક) છે, અને 'વિગતેચ્છાભયક્રોધઃ યઃ' – જેનામાંથી ઇચ્છા, ભય અને ક્રોધ ચાલ્યા ગયા છે, 'સઃ સદા મુક્તઃ એવ' – તે હંમેશા મુક્ત જ છે. આ ધ્યાન પદ્ધતિ દ્વારા મનને અંતર્મુખ અને સ્થિર કરીને, સર્વ વિકારોથી રહિત થતાં સાધક જીવતાં જ મુક્તિનો અનુભવ કરે છે.