मूलभूत अधिकार (हक्क): मराठीत यादी व सोपी माहिती

मूलभूत अधिकार कुठे आहेत?

संविधानाच्या भाग तीनमध्ये अनुच्छेद १२ ते ३५ आहेत. त्यात अधिकार, त्यांची व्याप्ती, मर्यादा आणि अंमलबजावणीचे उपाय दिले आहेत. “मूलभूत अधिकार” आणि “मूलभूत हक्क” हे येथे एकाच विषयासाठी वापरले आहेत. हे पान त्या भागाचा सारांश आहे; संपूर्ण भागाचा शब्दशः पाठ नाही.

१. समानतेचा हक्क — अनुच्छेद १४ ते १८

कायद्यापुढे समानता, भेदभावाला मनाई, सार्वजनिक नोकरीतील समान संधी, अस्पृश्यता नष्ट करणे आणि किताबांविषयी तरतुदी या गटात येतात. सर्वांना प्रत्येक परिस्थितीत अगदी सारखीच वागणूक द्यावी असा त्याचा सरसकट अर्थ नाही; तरतुदींमध्ये विशेष उपायांसाठीही जागा आहे.

२. स्वातंत्र्याचा हक्क — अनुच्छेद १९ ते २२

अनुच्छेद १९ मध्ये नागरिकांच्या सहा स्वातंत्र्यांचा उल्लेख आहे. अनुच्छेद २० अपराधांबद्दलच्या दोषसिद्धीशी, २१ जीवित व व्यक्तिगत स्वातंत्र्याशी, २१क सहा ते चौदा वर्षांच्या बालकांच्या शिक्षणाशी आणि २२ अटक व स्थानबद्धतेविषयी संरक्षणाशी संबंधित आहे. प्रत्येकाचे लाभार्थी व अटी स्वतंत्रपणे वाचाव्यात.

३. शोषणाविरुद्ध हक्क — अनुच्छेद २३ व २४

मानवी वाहतूक, बेगार व तत्सम सक्तीची मजुरी यांना मनाई आणि विशिष्ट धोकादायक कामांमध्ये चौदा वर्षांखालील मुलांना कामावर ठेवण्यास मनाई या तरतुदी आहेत. बालकामगार कायद्यांतील अधिक तपशील स्वतंत्रपणे पाहावा.

४. धर्मस्वातंत्र्य — अनुच्छेद २५ ते २८

सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य, धर्माचे आचरण व प्रचार, धार्मिक व्यवहारांचे व्यवस्थापन तसेच धार्मिक कर व शिक्षणाविषयी तरतुदी यात येतात. या स्वातंत्र्यांना सार्वजनिक सुव्यवस्था, नीतिमत्ता, आरोग्य आणि संबंधित संवैधानिक अटी लागू होतात.

५. सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क — अनुच्छेद २९ व ३०

भाषा, लिपी व संस्कृतीचे जतन आणि अल्पसंख्याकांना शैक्षणिक संस्था स्थापन व प्रशासित करण्याचा हक्क या विषयांचा यात समावेश आहे. अनुच्छेद २९चा प्रत्येक भाग केवळ अल्पसंख्याकांपुरता आहे असे गृहीत धरू नये; त्यातील नेमके शब्द महत्त्वाचे आहेत.

६. संवैधानिक उपाय — अनुच्छेद ३२

भाग तीनमधील हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी सर्वोच्च न्यायालयाकडे जाण्याच्या हक्काची हमी अनुच्छेद ३२ देतो. तो प्रत्येक प्रकारच्या वैयक्तिक वादासाठी सर्वसाधारण अपील नाही. उच्च न्यायालयांचा अनुच्छेद २२६ मधील अधिकार वेगळा आणि अधिक व्यापक विषयांवर लागू होऊ शकतो.

नागरिकांचे हक्क आणि प्रत्येक व्यक्तीचे हक्क

अनुच्छेद १४ व २१ मध्ये “व्यक्ती” हा शब्द आहे, तर अनुच्छेद १९ “नागरिकां”विषयी आहे. उदाहरणार्थ, भारतातील परदेशी व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न आणि भारतीय नागरिकाच्या भाषणस्वातंत्र्याचा प्रश्न यांचा संवैधानिक आधार तंतोतंत सारखा नसतो.

मालमत्तेचा हक्क आणि मूलभूत कर्तव्ये

मालमत्तेचा हक्क आता भाग तीनमधील मूलभूत अधिकार नाही; अनुच्छेद ३००क हा स्वतंत्र संवैधानिक आधार आहे. मूलभूत कर्तव्ये भाग चार-क मधील अनुच्छेद ५१क मध्ये आहेत. अधिकार, कर्तव्ये आणि राज्यधोरणाची निदेशक तत्त्वे यांची गल्लत करू नये.

संबंधित वाचन

• अनुच्छेद १४: कायद्यापुढे समानता — मराठी पाठ व अर्थ
• अनुच्छेद १९: सहा स्वातंत्र्ये व निर्बंध — मराठी पाठ
• अनुच्छेद २१: जीवित व व्यक्तिगत स्वातंत्र्य — मराठी अर्थ
• अनुच्छेद ३२: संवैधानिक उपाय व रिट — मराठी पाठ व अर्थ
• मूलभूत कर्तव्ये: अनुच्छेद ५१क (51A) मराठी पाठ व अर्थ